རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས།
དྲ་ཚིགས་དོ་དམ་པས།
འབྱུང་ཁུངས། སྤེལ་མཁན། སྤེལ་དུས།2016-10-27

ངོ་སྤྲོད་མདོར་བསྡུས།

      རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ཞེས་པ་ནི་ས་ཁུལ་དང་ས་ཁུལ། རྒྱལ་ཁབ་དང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མཉམ་འབྲེལ་དང་མཐུན་གནས་ལ་དམིགས་ནས་གཏན་འབེབས་བྱས་པའི་རྩ་འཛུགས་ཤིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱ་ཆོག  རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱིས་རྒྱལ་སྤྱིའི་མཐུན་སྒྲིལ་དང་འབྲེལ་ལམ་གྱི་རྟེན་གཞི་དང་སྙོམས་སྒྲིག་གི་གཞི་རྩའི་སྒྲོམ་གཞི་བཟུང་ཡོད། རེད་དེ་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་སྤྱོད་སྒོའི་ཐད་ནས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཁྲིམས་དོན་ལས་རིགས་དང་ཅུང་ཐ་དད་ཡིན། འདི་ནི་རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ལས་དོན་དང་ཐད་ཀར་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་ལས་མི་སེར་སྒེར་བ་དང་འབྲེལ་མེད་ཡིན། གལ་ཏེ་གྲོས་ཆོད་དང་ཆིངས་ཡིག་སོགས་ཀྱིས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབང་ཆ་ལ་འཐུས་ཚབ་བྱས་ནས་ཆེས་མཐོའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་སྟེ། ཡོ་རོབ་ཀྱི་འགྲོ་མིའི་ཐོབ་ཐང་དོན་གཅོད་ཁྲིམས་ཁང་དང་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཉེས་དོན་ཁྲིམས་ཁང་སོགས་ནས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཁྲིམས་སོགས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་སུ་བསྒྱུར་བའང་ཡོད།

      རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་གང་མང་ཞིག་ནི་བཀའ་འཁྲོལ་གཞིར་བཞག་གི་དབང་འཛིན་ལ་གོ  དེའི་དོན་ནི་རྒྱལ་སྤྱིའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་མི་སྣ་ཡིན་ན་དམིགས་བསལ་གྱི་བཀོད་འདོམས་ཀྱི་བཀའ་འཁྲོལ་དབང་ཆ་ཡིན་ན་མ་གཏོགས་འདིའི་རིགས་ཀྱི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ལ་བརྩི་སྲུང་མི་བྱེད་ཐུ་མེད་མིན། དེ་ནི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བདག་དབང་གཙང་མའི་རྩ་དོན་དང་འབྲེལ་ཡོད་པས་ཡིན། ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་དེ་བཀའ་འཁྲོལ་གཞིར་བཞག་གི་དབང་འཛིན་ལ་བསྟུན་མི་དགོས་པ་འདྲ་ཡང་། གཞུང་འབྲེལ་དང་གཞུང་འབྲེལ་མ་ཡིན་པའི་ཚོགས་ཞུགས་པར་བསྟུན་དགོས་ཏེ། དཔེར་ན་རྒྱལ་སྤྱིའི་སྲོལ་གཙོ་ཁྲིམས་ལུགས་ (customary international law) དང་གཏན་འབེབས་ལས་རིགས་བཅས་སོ། །

      རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཞེས་པའི་བརྡ་ཆད་དེ་ཁྲིམས་ལུགས་རིག་པའི་ངོས་ནས་དོན་གསུམ་ལ་འཇུག་སྟེ།

      ༡ སྤྱི་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ (Public international law) ཞེས་པར་འཇུག་ལ་ཁྲིམས་ལུགས་ཁྱབ་ཁོངས་དེས་རྒྱལ་ཁབ་རང་བཞིན་ཅན་དང་རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འབྲེལ་ལམ་ཀྱི་གནས་བབ་འཛིན་སྐྱོང་བྱ་ངེས་ཏེ། དེའི་ཁྱབ་ཁོངས་སུ་གྲོས་ཆོད་ཁྲིམས་ལུགས་དང་། མཚོ་དོན་ཁྲིམས་ལུགས། རྒྱལ་སྤྱིའི་ཉེས་དོན་ཁྲིམས་ལུགས། དམག་དོན་ཁྲིམས་ལུགས། རྒྱལ་སྤྱིའི་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་གི་ཁྲིམས་ལུགས། སྐྱབས་བཅོལ་ཁྲིམས་ལུགས་བཅས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས།

      ༢ ཕལ་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ (Private international law) ཞེས་པར་འཇུག་ལ་ཁྲིམས་ལུགས་དེ་གཙོ་བོ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་ཚད་ཅི་ཙམ་ལ་ཁྱབ་ཐུབ་པ་དང་ཇི་ལྟར་གནས་བབས་ཀྱི་རྩ་དོན་ཐོག་ཏུ་བཀོལ་ཐུབ་མིན་གྱི་ཁྱབ་ཁོངས་ལ་གོའོ། །

      ༣ ཆེས་མཐོའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཁྲིམས་ལུགས་ (Supranational law) ཞེས་པར་འཇུག་ལ་ཁྲིམས་ལུགས་དེ་ནི་གནས་སྟངས་དམིགས་བསལ་བ་ཞིག་གི་འོག་ནས་བཀོལ་ཏེ། གལ་ཏེ་གཞུང་ཞིག་གིས་ཁྲིམས་ལུགས་ལ་བརྩི་སྲུང་དང་གཏེན་འབེབས་ལག་ལེན་དུ་མ་བསྟར་བར་ཆེས་མཐོའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཁྲིམས་དོན་གྱི་སྒྲོམ་གཞི་དང་འགལ་ཚེ་ས་ཁུལ་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མོས་མཐུན་དང་བསྟུན་ངེས་ཏེ། སྐབས་དེར་སྲིད་གཞུང་གིས་ཆེས་མཐོའི་རྒྱལ་ཡོངས་མཐུན་ཚོགས་དང་ཆིངས་ཡིག་གི་གྲོས་ཆོད་བཞག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །

      སྲོལ་རྒྱུན་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་གཞི་ཁྱོན་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ནི། ༡ རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་ཁྲིམས་ལུགས། ༢ རྒྱལ་ཚོགས་ནང་ཁུལ་གྱི་མོས་མཐུན།



བྱུང་རིམ།

      རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ནི་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་བའི་དུས་དཀྱིལ་ཞིག་ནས་ཡོད་པ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། རིག་པ་དེའི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་མགོ་ཁུངས་ནི་དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི་བསམ་བློ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཏེ་སི་པན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་བླ་མ་དང་མཚན་ཉིད་སྨྲ་བ་ཝེ་ཋོ་རེ་ཡ༼ Francisco de Vitoria སྤྱི་ལོ 1483-1546༽དང་སི་པན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་གསར་མའི་བླ་དཔོན་ནམ་མཚན་ཉིད་སྨྲ་བ་སོའུ་རེ་རྫི༼ Francisco Suárez སྤྱི་ལོ 1548-1617༽། ད་དུང་ཨེ་ཋ་ལེ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བླ་དཔོན་འཇེན་ཋེ་ལེ༼ Alberico Gentili  སྤྱི་ལོ 1552-1608༽དང་ཌྷཱ་ཆི་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བླ་དཔོན་ཧོས་གྷོ་གྷི་རོ་ཋེའོ་སི༼ Hugo Grotius  སྤྱི་ལོ 1583-1645༽་སོགས་ཀྱི་རིག་པ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་པ་མ་ཟད། མཚན་ཉིད་སྨྲ་བ་ཝེ་ཋོ་རེ་ཡ་ལགས་ཀྱིས་དམག་འཐབ་ཁོ་ནའི་གཞུང་ལུགས་དང་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཕྱོགས་ལ་རླབས་ཆེན་གྱི་ཕྱག་རྗེས་བཞག་ཡོད་པས་ཁོང་ནི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་ཡབ་ཆེན་ལ་ངོས་འཛིན་གནང་མཁན་ཡང་མི་ཉུང་བ་ཡོད། གཞན་ད་དུང་བླ་དཔོན་འཇེན་ཋེ་ལེ་ལགས་ནི་དམངས་དོན་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ཆེན་མོ་ཡིན་སྟབས་ཁོང་ནི་སྤྱི་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་སྐོར་གྱི་དཔྱད་པ་འབྲི་མཁན་གྱི་ཐོག་མའི་གྲས་ཤིག་ཀྱང་ཡིན།

      ནུབ་ཕྱོགས་ལ་མཚོན་ན་ཁྲིམས་ལུགས་གཏན་འབེབས་སྐོར་གྱི་ལམ་ལུགས་མི་འདྲ་བ་གཉིས་འཕེལ་རྒྱས་སུ་སོང་ཡོད་དེ། གཅིག་ནི་ཡོ་རོབ་ཀྱི་ཕྱི་གླིང་མངའ་སྡེའི་ལམ་ལུགས་གཏན་འབེབས་བྱས་ཡོད། དེ་ནི་ཨ་རིའི་དམངས་དོན་ཁྲིམས་ལུགས་(American Civil Law)ཡིན། གཉིས་པ་ནི་དབྱིན་ཇུའི་སྤྱི་ཁྱབ་ཁྲིམས་ལུགས་(English common law)ཡིན། གོང་གི་ཁྲིམས་དཔོན་གྱིས་གཏན་འབེབས་བྱས་པའི་མཉམ་འབྲེལ་མངའ་སྡེའི་ཁྲིམས་ལུགས་དག་ནི་ཕལ་དོན་རང་བཞིན་ཅན་གཞིར་བཞག་གིས་གཏན་འབེབས་བྱས་པ་ཤ་སྟག་ཡིན།

      དུས་རབས་ཉི་ཤུ་བར་འཛམ་གླིང་གི་འཁྲུག་ཆེན་གཉིས་ཀ་དང་། མནའ་མཐུན་རྒྱལ་ཚོགས་(League of Nations) གསར་འཛུགས། ད་དུང་རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཁག་དག་སྟེ་དཔེར་ན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ངལ་རྩོལ་ལས་དོན་ཚོགས་པ་(International Labor Organization) ལྟ་བུ་སོགས་ཀྱིས་དེང་རབས་སྤྱི་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་གསར་འཛུགས་ཀྱི་བརྒྱུད་རིམ་ལ་རམ་འདེགས་དང་ཤུགས་རྐྱེན་མི་དམན་པ་ཐེབས་ཡོད། འཛམ་གླིང་འཁྲུག་ཆེན་དང་བོ་ནི་མནའ་མཐུན་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་ནས་འཇར་མན་རྒྱལ་ཁབ་དང་ཕྱོགས་མཐུན་རྒྱལ་ཁག་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ 1919 ལོར་ཞི་བདེའི་ཆིངས་ཡིག་སྟེ་ཝིར་སེལ་ལེ་སི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཆིངས་ཡིག་ཅེས་པ་དེ་བཞག་ནས་མཇུག་རྫོགས་པ་ཡིན།  རེད་དེ་ཆིངས་ཡིག་དེ་ལ་བརྩི་སྲུང་མ་བྱས་པར་འཛམ་གླིང་དམག་འཁྲུག་ཆེན་གཉིས་པ་བྱུང་བ་མ་ཟད། མནའ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་རྩ་འཐོར་དུ་སོང་ནས་དེའི་ཚབ་ཏུ་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་(United Nations) བྱུང་། མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ནི་རྒྱལ་ཚོགས་དེའི་བཅའ་ཁྲིམས་ཀྱི་འོག་ནས་རྩ་འཛུགས་བྱུང་བ་ཡིན། མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱིས་རྟེན་གཞི་གསར་བ་གང་མང་ཞིག་ལ་གཞི་བཞག་ནས་གཏན་འབེབས་གང་མང་ཞིག་མཐོར་འདེགས་དང་རྒྱ་སྐྱེད་བྱས་ཡོད་དེ། དཔེར་ན་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ཡོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་ལྟ་བུ་ཡིན། ལྷག་པར་དུ་སི་ཝེ་རྫི་ལན་ཌྷི་རྒྱལ་ཁྱབ་ (Switzerland) ཀྱི་ལྗ་ནེ་ཝ་གྲོང་ཁྱེར་ (Geneva) ནས་བསྡུས་པའི་ལྗེ་ནེ་ཝ་གྲོས་མཐུན་(Geneva Conventions) གྱིས་འཁྲུག་རྩོད་འགལ་འདུ་ལ་སྟངས་འཛིན་དང་ཐག་གཅོད་བྱས་པའི་ཆིངས་ཡིག་དག་གཙོ་བྱས་རྒྱལ་སྤྱིའི་གཏན་འབེབས་དང་ཁྲིམས་ལུགས་གང་མང་ཞིག་རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མོས་མཐུན་དང་ཐག་གཅོད་ཀྱི་བརྒྱུད་རིམ་སྣ་ཚོགས་བརྒྱུད་ནས་གསར་འཛུགས་བྱས་ཡོད་དེ། རྒྱལ་སྤྱིའི་ངལ་རྩོལ་ལས་དོན་ཚོགས་པ་ (International Labor Organization) དང་། འཛམ་གླིང་འཕྲོད་བསྟེན་ཚོགས་པ། (World Health Organization) འཛམ་གླིང་ཁྱད་ནོར་སྲུང་སྐྱོབ་ཚོགས་པ། (World Intellectual Property Organization) རྒྱལ་སྤྱིའི་ཏར་འཕྲིན་ལས་དོན་ལྷན་ཚོགས། (International Telecommunication Union) མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་སློབ་གསོ་དང་ཚན་རྩལ་རིག་གཞུང་སྲུང་སྐྱོབ་ཚོགས་པ།  (UNESCO) འཛམ་གླིང་ཚོང་དོན་ཚོགས་པ། (World Trade Organization) རྒྱལ་སྤྱིའི་ནོར་དོན་ཐེབས་རྩ་ཚོགས་པ་ (International Monetary Fund) བཅས་ཡིན། འདི་ལྟ་བུའི་མོས་མཐུན་གྱི་རྩ་འཛུགས་དང་མཉམ་ལས་འཕེལ་རྒྱས་ཀྱིས་རྒྱལ་སྤྱིའི་འབྲེལ་ལམ་མཐོར་འདེགས་ལ་ཕན་རླབས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད།


རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་འབྱུང་གཞི།

      རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ནི་རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་གཏན་འབེབས་བྱེད་མཁན་དང་ཞིབ་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལུགས་མཐུན་གྱི་ཐག་གཅོད་དང་ཞིབ་འཇུག་གི་གྲོས་མོལ་གཞིར་བཞག་གིས་ཤན་ཕྱེས་ནས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། གང་ལྟར་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཞེས་པའི་གོ་དོན་གཙོ་བོ་ནི། རྒྱལ་ཁབ་སོ་སོའི་སྤྱི་ཚོགས་ནས་རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ལམ་ལུགས་དག་འཚོལ་ཞིབ་བྱས་ནས་བདེན་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ཁང་ལྷན་ཚོགས་ (Statute of the International Court of Justice) ཀྱི་སྤྱི་ཚན 38 པའི་དོན་ཚན 1 ཁོངས་སུ་ཐོ་འགོད་བྱས་པ་སྟེ། གྲོས་ཆོད་དག་གཅིག རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ལུགས་སྲོལ་དག་དང་གཉིས། ད་དུང་སྤྱི་ཁྱབ་རྩ་འཛིན་དག་བཅས་གསུམ་ནི་ཕལ་དོན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན་ལ། ཁྲིམས་ཞིབ་ཀྱི་ཐག་གཅོད་དག་དང་ཆེད་མཁས་པའི་བརྩམས་ཆོས་དག་གིས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་ཁ་གསབ་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་སུ་གྱུར་བའི་རམ་འདེགས་ཐད་ཀར་བྱས་ཡོད།

      བདེན་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ཁང་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚན 38 པའི་ཁོངས་སུ་འབྱུང་ཁུངས་དག་གོ་རིམ་བཞིན་བཀོད་ཡོད་པ་དེས་འབྱུང་གཞི་ཡིད་མོས་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཆོས་གཙོ་སྲིད་གཞུང་ (hierarchy) ཞིག་གྲོས་སུ་འདོན་བཞིན་པའི་བདེན་པ་དེར་ཆེད་མཁས་པ་གང་མང་ཞིག་གི་མོས་མཐུན་ཡོད། ཡིན་ན་ཡང་ཆོས་གཙོ་བཙན་རྒྱལ་སྲིད་གཞུང་ནི་རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ལུགས་སྲོལ་དང་གྲོས་དོན་ཙམ་ཞིག་ཡིན་རུང་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ཁང་དང་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གི་ཐག་གཅོད་ཀྱི་གནས་ནས་དངོས་ཐོག་གི་དཔང་བོ་ཞིག་མ་བྱུང་། ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་མི་འདྲ་ས་ཞིག་ཡོད་པ་ནི། རོ་མའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཉེས་དོན་ཁྲིམས་ཁང་ལྷན་ཚོགས་ (Rome Statute of the International Criminal Court) ཀྱི་སྤྱི་ཚན 22 བར་ཆོས་གཙོ་སྲིད་གཞུང་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་འབྱུང་གཞིར་གསལ་བོར་འགྲེལ་ཡོད། སྐད་ཡིག་ཁྱབ་ཁོངས་ཀྱི་སྤྱི་ཚན 38 དུ་ཆོས་གཙོ་སྲིད་གཞུང་ནི་འབྱུང་གཞིར་འཇོག་པར་ཁ་གསལ་གྱི་སྒོ་ནས་ངོས་ལེན་དང་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱས་མེད།

      ད་དུང་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཐད་ནས་ལུགས་མཐུན་གྱི་གཞུང་ལུགས་དང་སྲིད་ལུགས་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་སོ་སོས་ཤུགས་རྐྱེན་ངེས་ཅན་ཐེབས་ཡོད། དུས་རབས་ཉི་ཤུ་བའི་ནང་ལ་དངོས་དོན་སྨྲ་བ་  (positivists) རྣམས་ཀྱིས་ངོས་འཛིན་བྱས་པ་ལྟར་ན། ཁེ་དབང་གཙང་མའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་གིས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་དང་མི་སེར་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་རྩ་དོན་མོས་མཐུན་འགན་སྲུང་( pacta sunt servanda) གི་འོག་ནས་མོས་མཐུན་གྱི་གྲོན་དོན་ལ་བརྩི་སྲུང་བྱས་ནས་དབང་ཆ་ལ་ཚད་ལྡན་གྱི་སྟངས་འཛིན་དང་འཛིན་སྐྱོང་བྱེད་པ་ལ་ཟེར། འདི་ལྟ་བུའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་དང་རྣམ་པ་དེ་སྤྱི་ལོ 1920 ལོའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་བདེན་དོན་བརྟན་འཇགས་ཁྲིམས་ཁང་ལྷན་ཚོགས་ (1920 Statute of the Permanent Court of International Justice) སུ་མངོན་ཡོད་ལ། དེ་བསྟུད་མར་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་བཅའ་ཁྲིམས་ (United Nations Charter) ཀྱི་ངོས་ནས་རྒྱུན་སྐྱོང་ཐུབ་ཡོད་པ་མ་ཟད། སྤྱི་ལོ 1946 ལོའི་བདེན་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ཁང་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱིས་སྤྱི་ཚན 7 ཁོངས་སུ་བཀོད་ནས་གཅེས་སྲུང་བྱས་ཡོད།



རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་རིགས་དབྱེ།


དང་བོ། སྤྱི་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས།

      སྤྱི་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་སམ་རྒྱལ་སྤྱིའི་སྤྱི་དོན་ཁྲིམས་ལུགས་ནི་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་གང་རུང་གི་བར་གྱི་གྲོས་ཆོད་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འབྲེལ་ལམ་ལ་གོ་སྟེ་དེ་ནི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་ཞིག་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་གྱིན་ཡོད། རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་གཏེན་འབེབས་སོ་སོར་འབྱུང་གཞི་དང་འབྱུང་རྐྱེན་སོ་སོ་བ་རེ་ཡོད་ངེས་ཏེ།

      ༡༽ ལུགས་སྲོལ་སམ་རྒྱལ་སྤྱིའི་སྲོལ་གཙོ་ཁྲིམས་ལུགས། ༼ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་དགོངས་ཚུལ་ལ་རྒྱབ་བརྟེན་ནས་འཛིན་སྐྱོང་བྱས་པ་དག་ཀྱང་ཁོངས་སུ་གཏོགས། ༽

      ༢༽ གཅིག་གྱུར་མོས་མཐུན་ཡོད་པའི་ཚད་ལྡན་ཀུན་སྤྱོད།༼མཐའ་མའི་གཏེན་འབེབས།༽

      ༣༽ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་གཏན་འབེབས་གྲུབ་ཆའི་འོག་ནས་གྲོས་བསྡུར་གྱི་མོས་མཐུན་སྟེ་ཆེད་སྤྱོད་ཀྱི་བརྡ་ཆད་ལ་ཆིངས་ཡིག་གམ་གྲོས་ཆོད་ཟེར།

      མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་བཅའ་ཁྲིམས་སྤྱི་ཚན་བཅུ་གསུམ་པས་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་སྤྱི་ཁྱབ་ལྷན་ཁང་གི་འགན་བཞེས་ནས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་དང་དེའི་སྒྲིག་བཀོད་གཏན་འབེབས་ཀྱི་གོང་འཕེལ་ལ་དངོས་ཤུགས་བརྒྱུད་ནས་ལམ་སྟོན་དང་རམ་འདེགས་བྱས་ཡོད།

      མོས་མཐུན་གྱི་དཔང་བོ་དང་འཛིན་སྐྱོང་གི་དཔང་བོ་མཚམས་རེར་གཞུང་ནང་ཁུལ་གྱི་གཏན་འབེབས་དང་ཡང་ན་མཁས་པ་དང་ཤེས་ཡོན་པའི་དགོངས་ཚུལ་ལས་འཚོལ་ཐུབ།

 

གཉིས་པ། ཕལ་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས།

      ཁྲིམས་ལུགས་ཞིབ་རྒྱས་(Conflict of laws )ལ་ནམ་རྒྱུན་མི་སེར་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་ཁྱབ་ཁོངས་ནས་ཕལ་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཞེས་འདོགས་ཀྱིན་ཡོད། དེ་ནི་སྤྱི་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་དང་ཐ་དད་ཡིན། ཕལ་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཡིན་ན་བྱེ་བྲག་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་སྒེར་དོན་དང་སྒེར་བ་སོ་སོའི་བར་གྱི་གནད་དོན་ཞིབ་རྒྱས་ལ་སྟངས་འཛིན་དང་འཛིན་སྐྱོང་བྱེད་པ་ལས་གཞུང་འབྲེལ་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མངའ་ཁུལ་དང་རྒྱལ་སྤྱིའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཚོ་ཁག་སོགས་ལ་ཁ་ཡ་མི་བྱེད། དེ་ནི་གཙོ་བོ་དབང་ཚད་ཀྱི་ཁྱབ་ཁོངས་ག་འདྲ་ཞིག་གིས་སྒེར་གྱི་ཚོ་ཁག་བར་གྱི་འགལ་འདུ་ཞུ་གཏུགས་ལ་ཆོག་མཆན་བྱིན་པ་དང་། དབང་ཚད་ཁྱབ་ཁོངས་ཀྱི་ཁྲིམས་ལུགས་ག་འདྲ་ཞིག་བཀོལ་དགོས་པ་སོགས་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་གནད་དོན་ཐག་གཅོད་སྐོར་ཇེ་རྒྱས་དང་ཡར་རྒྱས་སུ་ཕྱིན་པ་རེད། དེང་སྐབས་ལྷན་ཚོགས་གང་མང་ཞིག་གི་ལྟེ་གནས་དང་ལས་བཟོ་བའི་རྒྱུན་ཐག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ས་མཚམས་བརྒལ་ནས་གནས་སྤོ་དང་བརྗེ་ལེན་བྱས་པ་མ་ཟད། ཡུལ་གྲུ་ཀུན་ལ་ཚོང་ལས་ཀྱི་འབྲེལ་ལམ་བཙུགས། རྐྱེན་དེ་དང་འབྲེལ་ནས་འགལ་འདུ་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་རྙོག་འཛིང་དང་གཅིག་གྱུར་རང་བཞིན་ཅན་སྒྲོམ་གཞི་ཡང་ཆགས་ཐུབ་ཡོད། ད་དུང་ཚད་ལྡན་འཛིན་སྐྱོང་གི་སྐུལ་འདེགས་ཀྱི་གནད་དོན་ཡང་གོང་འཕེལ་དུ་ཕྱིན་ཡོད། དེ་དང་བསྟུན་ནས་ཚོང་དོན་ལས་རིགས་འདི་གོང་འཕེལ་དུ་སོང་བ་མ་ཟད 1958 ལོའི་ནེའོ་ཡོག་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གྲོས་མཐུན་ (New York Convention 1958) གྱི་འོག་ནས་དཔལ་འབྱོར་གྱི་བར་འདུམ་ (commercial arbitration) བཀོལ་བའི་ལམ་ལུགས་ཀྱང་གོང་འཕེལ་དུ་སོང་། ༼1958 ལོའི་ནེའོ་ཡོག་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གྲོས་མཐུན་ཟེར་བ་ནི་སྤྱི་ལོ 1958 ཟླ 6 ཚེས 10 ཉིན་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་དོན་གཅོད་ཚོགས་འདུ་ཞིག་གི་སྟེང་ནས་ཐག་བཅད་པའི་གྲོས་མཐུན་ཞིག་ཡིན་ལ་དེ་ལ་ཕྱི་འབྲེལ་བར་འདུམ་གྱི་ཆོད་ཡིག་ངོས་ལེན་དང་ལག་བསྟར་གྲོས་མཐུན་ (The Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards )ཡང་ཟེར།༽


གསུམ་པ། ཆེས་མཐོའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཁྲིམས་ལུགས།

      རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཞེས་པའི་བརྡ་ཆད་དེ་བདག་དབང་གཙང་མའི་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་བར་ལ་བཞག་པའི་གྲོས་ཆོད་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཁྲིམས་ལ་འཇུག་ངེས། འོ་ན་ཁྲིམས  "Law" ཞེས་པ་ནི་དབང་ཆའི་གཏིང་འཛིན་འོག་ནས་བཀོད་འདོམས་ཀྱི་སྒྲིག་གཞི་དང་། བཀའ་ཁྱབ་ཀྱི་སྒྲིག་གཞི། འབྲེལ་འདྲེས་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཚད་ལྡན་ངོས་ལེན་གྱི་སྒྲིག་གཞི། ཚད་ལྡན་ལག་བསྟར་གྱི་སྒྲིག་གཞི་བཅས་ལ་ངོས་འཛིན་གྱི་ཡོད། དེ་བཞིན་བདག་དབང "sovereign" ཞེས་པ་ནི་ཆེས་མཐོའི་དབང་ཤུགས་སམ་འཛིན་སྐྱོང་ལ་གོ དེ་ལས་ལྡོག་སྟེ་བརྗོད་ན། རྒྱལ་ཁབ་ལ་རེས་སྐབས་སྐབས་སུ་རྒྱལ་ཁབ་རང་གི་རང་མོས་དང་བསྟུན་ནས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་རྩིས་མེད་དུ་བཏང་བ་ཡང་ཡོད། འཛམ་གླིང་ཁྲིམས་ལུགས "world law" ནི་ཀུན་གྱི་བདག་དབང་གི་འཐུས་ཚབ་ཏུ་རུང་བའི་རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་སྒྲིག་གཞིའི་འཕེལ་འགྱུར་ཞིག་ཡིན། འཕེལ་འགྱུར་དེའི་ཐོག་མའི་གོམ་སྟབས་དག་རིམ་བཞིན་ཆེས་མཐོའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་སྒྲིག་གཞིའི་ཁ་ཕྱོགས་སུ་བསྐྱོད། རེད་དེ་འཛམ་གླིང་ཁྲིམས་ལུགས་དངོས་མ་ལ་འཛམ་གླིང་མི་མང་གི་ཁྲིམས་བཟོ་ལྷན་ཁང་ཞིག་མཁོ་ལ། ཁྲིམས་བཟོ་ལྷན་ཁང་དེ་འཛམ་གླིང་མི་མང་གིས་གྲུབ་པ་ཞིག་ཀྱང་མཁོ། མ་ཟད་ཁྲིམས་བཟོ་ལྷན་ཁང་དེ་འཛམ་གླིང་མི་མང་གི་ཆེད་དུ་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན་པ་ཡང་མཁོ་སྲིད་དོ། །


༡༽ རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ཁང་།

      རྒྱལ་སྤྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་རྩ་འཛུགས་མི་ཉུང་བ་ཞིག་ལུགས་མཐུན་གྱི་རྩ་དོན་དག་ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་གྲོས་ཆོད་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་རྩ་འཛུགས་གསལ་བསྒྲགས་བྱས་པ་ཡིན་པ་མ་ཟད། དེ་ལ་དབང་ཆའི་ཁྱབ་ཚད་ཀྱང་ངེས་ཅན་ཞིག་ཡོད། ཀུན་ཁྱབ་དབང་ཆའི་  (universal jurisdiction) ཐོབ་ཐང་ནི་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཆེས་མཐོའི་བདེ་སྲུང་ལྷན་ཁང་ (United Nations Security Council)མ་གཏོགས་མེད། དབང་ཆའི་ཐོབ་ཐང་གཞན་དག་ཡོད་པའི་རྩ་འཛུགས་དག་ནི་དཔེར་ན་བདེན་དོན་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ཁང་དང་། རྒྱལ་སྤྱིའི་ཉེས་དོན་ཁྲིམས་ཁང་། ད་དུང་རྩེད་འགྲན་བར་འདུམ་གྱི་ཁྲིམས་ཁང་ (Court of Arbitration for Sport)ཡང་ཡིན།


༢༽ ཤར་ཕྱོགས་ཨ་ཧྥི་རི་ཁའི་སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པ།

      ཤར་ཕྱོགས་ཨ་ཧྥི་རི་ཁའི་སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པ (East Africa Community) རྩ་འཛུགས་ནི་དགོས་པ་མི་ཉུང་བ་ཞིག་ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་རྩ་འཛུགས་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན། གཙོ་བོ་རང་རང་སོ་སོའི་ལམ་ལུགས་དེ་ཆེས་མཐོའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཁྲིམས་ལུགས་ལ་བཅོལ་ནས་སྲིད་དོན་གྱི་མཐུན་སྒྲིལ་སྒྲུབ་རྒྱུ་དེ་ཡིན། ཡིན་ཡང་ལག་ལེན་ཐད་ནས་མིག་སྔར་མངོན་ཐོག་ཏུ་འཆར་ཐུབ་མེད། ཤར་ཕྱོགས་ཨ་ཧྥི་རི་ཁའི་སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པ་ནི་རྒྱལ་ཁབ་ལྔའི་བདག་ཉིད་ཅན་ཞིག་ཡིན། རྒྱལ་ཁབ་དག་ནི་ཁེན་ཡཱ་རྒྱལ་ཁབ།  (Kenya肯尼亚)ཐེན་རྫཱ་ནེ་ཡཱ་རྒྱལ་ཁབ། (Tanzania坦桑尼亚)ཡོ་གྷན་དྷཱ་རྒྱལ་ཁབ། (Uganda 乌干达)བྷོ་རོན་དྷེ་རྒྱལ་ཁབ། (Burundi布隆迪)རི་ཝན་དྷ་རྒྱལ་ཁབ།(Rwanda卢旺达)བཅས་ཡིན།




༣༽ ཨ་རི་ལྷོ་མའི་རྒྱལ་ཚོགས་མཐུན་ཚོགས།

      ཨ་རི་ལྷོ་མའི་རྒྱལ་ཚོགས་མཐུན་ཚོགས་( Union of South American Nations )ཀྱིས་ཨ་རི་ལྷོ་མའི་གླིང་ཕྲན་ལ་ཞབས་འདེགས་བསྒྲུབས་དང་སྒྲུབ་བཞིན་ཡོད། ད་དུང་སྤྱི་ལོ 2019 ལོའི་ལོ་མཇུག་ལ་ཡོ་རོབ་མཐུན་ཚོགས་དང་གཅིག་མཐུན་གྱི་སྒྲོམ་གཞི་ཞིག་འཛུགས་པའི་འཆར་གཞི་ཡང་བཏིང་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཁོ་ཚོར་རང་ཉིད་ཀྱི་ལག་འཁྱེར་དང་དངུལ་ལོ། ད་དུང་ཚོང་ལས་ཀྱི་ཁྲོམ་ར་ཚད་ལྡན་ཞིག་ཡོད་པར་འབད་བརྩོན་བྱེད་བཞིན་ཡོད།

 

༤༽ ཨན་ཌྷིའི་སྐམ་ས་ཆེན་མོའི་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པ།

      ཨན་ཌྷིའི་སྐམ་ས་ཆེན་མོའི་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པ་ (Andean Community of Nations)ནི་ཨ་རི་ལྷོ་མའི་ཨན་ཌྷི་སྐམ་སའི་རི་རྒྱུད་ཆེན་མོའི་ (the Andes Mountain)རྒྱལ་ཁབ་དག་གཅིག་སྡུད་ལ་ཐོག་མ་འབད་པའི་རྒྱལ་ཚོགས་ཤིག་ཡིན་ལ། དེ་ནི་སྤྱི་ལོ 1969 སྤྱི་ཟླ 5 ཚེས 26 ཉིན་བཞག་པའི་ཁར་ཋཱ་རྗེ་ནཱ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གྲོས་མཐུན ( Cartagena Agreement ) གྱི་འོག་ནས་རྩ་འཛུགས་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། རྩ་འཛུགས་དེ་ནི་རྒྱལ་ཁབ་བཞིའི་བདག་ཉིད་ཅན་གྱི་སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། རྒྱལ་ཁབ་དག་ནི་བྷོ་ལེ་ཝེ་ཡཱ་རྒྱལ་ཁབ (Bolivia玻利维亚)  ཁོ་ལོམ་བྷེ་ཡཱ་རྒྱལ་ཁབ (Colombia哥伦比亚) ཨེ་ཁོ་ཌྷོར་རྒྱལ་ཁབ (Ecuador厄瓜多尔) ཕེ་རོ་རྒྱལ་ཁབ (Peru秘鲁)བཅས་སོ། །

      ཨན་ཌྷིའི་སྐམ་ས་ཆེན་མོའི་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པས་ཆེས་མཐོའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་ནས་འབད་པའི་ལམ་ལུགས་ལ་གྲོས་མཐུན་ཞེས་འབོད་ལ། མདོར་ན་རྒྱལ་ཁབ་དེ་དག་གི་ཆེད་དུ་འགན་འཁྲི་ཡོངས་སུ་བླངས་ཡོད།༼རིག་མཛོད་ནང་ཁུལ་མི་སྣ་པཎ་ཆེན་རྒྱལ་གྱིས་ཝེ་ཁེ་རིག་མཛོད་ལས་བདམས་ཏེ་བསྒྱུར།༽